Hội chùa Thánh Chúa

 

Thờ:         Phật và Ỷ Lan nguyên phi
Địa điểm:  Phường Mai Dịch và Dịch Vọng, quận Cầu Giấy
Thời gian:  25 tháng Giêng. Từ 1 đến 3 ngày
Đặc điểm: Hát chèo đò, múa hoa sen, múa chim phượng

 

 

Chùa Thánh Chúa  nằm trên một khu đất rộng hơn 1000m2, trong khu vực trường Đại học sư phạm I giáp đường Hà Nội – Sơn Tây, cách trung tâm Thủ đô 8 km. Chùa được xây dựng thời Lý trước 1064 tại làng Vòng (Dịch Vọng, một làng cổ, nơi sản sinh ra cốm Vòng nổi tiếng, một thời đã là sản phẩm tiến vua.

Về lịch sử liên quan đến chùa, Đại Việt sử ký toàn thư  tập I có chép: “Quý Mão chương Thánh gia khánh năm thứ 5 (1064) Tống Gia Hựu năm thứ 8. Bấy giờ vua xuân thu đã nhiều, tuổi 40 mà chưa có con trai nối dõi, sai tri hậu nội thần Nguyễn Bông làm lễ cầu tự ở chùa Thánh Chúa, sau đó Ỷ Lan phu nhân có mang sinh hoàng tử Càn Đức - tức Nhân Tông”.

Chùa toạ lạc trên một gò đất cao, xung quanh cây cối xanh tươi rậm rạp, sát chùa có hồ trồng sen, nước trong xanh, mùa sen nở toả hương thơm ngát. Thời ấy xóm thôn còn thưa thớt, đồng ruộng gò đống mênh mông, cảnh chùa thật trang nghiêm u tịch, sớm chiều tiếng chuông thong thả ngân nga, làm tăng vẻ đẹp của cảnh thiên nhiên. Chính điều kiện ấy, mà vua Lý Thánh Tông cùng nguyên phi Ỷ Lan, đã thường xuyên về chùa nghỉ ngơi vãn cảnh và nghiên cứu Phật pháp, là nơi nguyên phi làm lễ cầu tự, nơi lui tới của nguyên phi khi vua Lý đi đánh giặc phương xa, để bà thay vua buông rèm nhiếp chính, là người có công lớn trong nhiều chính sách tiến bộ, giữ an đất nước thời ấy.

Gần 400 năm sau, chùa lại là nơi ẩn tích của bà Ngô Thị Ngọc Giao cùng con là thái tử Lê Tư Thành, bởi loạn Nghi Dân. Sau loạn, thái tử được hai vị tôi trung thành của triều đình là Đinh Liệt và Nguyễn Xí rước về lên ngôi hiệu là Lê Thánh Tông. Ông là một vị vua anh quân đã minh oan cho quan nhập nội hành khiển Nguyễn Trãi trong vụ án Lệ Chi Viên thưở trước. Sử gia Ngô Sỹ Liên đã hết lời ca ngợi: “Vua sáng lập chế độ, mở mang đất đai bờ cõi khá rộng, văn vật tốt đẹp, thật là vua anh hùng tài lược". Sau cùng về cung, vua nhớ ơn đã phong tặng cho sư sãi và trùng tu lại chùa.

Chùa Thánh Chúa là một ngôi chùa có lịch sử dài lâu, là nơi lui tới của nhiều minh quân triều Lý, triều Lê, chùa lại được chính nguyên phi Ỷ Lan cho tu sửa, như đôi câu đối tiền đường còn ghi:

Lý triều ngự giá quang lâm tích niên bút lực
Bắc quốc tượng công kiến trúc kim nhật trùng tu

Dịch là:

Xa giá của vua triều Lý đến đây năm xưa ghi lại
Thợ của nước phương Bắc xây dựng ngày nay trùng tu.

Chùa Thánh Chúa còn là nơi tập kết của nghĩa quân thời Pháp mới chiếm Hà Nội, là nơi đề ra kế hoạch phục giết tên quan năm Pháp ngày 19 tháng 5 năm 1883. Đây cũng là nơi tập kết của du kích hồi kháng chiến 9 năm, là trạm giao liên, là trụ sở của quận uỷ Trấn Tây, thường xuyên liên lạc giữa quận uỷ và thành uỷ Hà Nội, giữa vùng tạm chiến và vùng tự do.

 

Tam quan của Chùa.

 

Trải thời gian, gió mưa biến đổi, chùa được trùng tu nhiều lần nên cổ vật còn lại rất hiếm. Lần trùng tu gần đây nhất vào năm 1991 – 1992. Hiện giờ có 7 gian tiền đường chưa kể hậu cung với 77 pho tượng lớn nhỏ và nhiều hoành phi câu đối, ghi lại công đức Phật. Trên tam quan chùa còn treo một quả chuông được đúc năm Minh Mạng thứ 9 (1828) có khắc bài minh do tiến sĩ Nguyễn Huy Trạc soạn. Một khánh đồng đúc kiểu cánh dơi nặng 125 cân, niên hiệu Thiệu Trị thứ 5 (1844) có khắc bài minh ghi niên đại và những người công đức.

Khác với nhiều chùa, gian chính điện thờ ba vị tam thế; gian chính điện chùa Thánh Chúa có bức tượng A Di Đà lớn thếp vàng, còn hệ thống tượng gần tương tự như các chùa khác, ngoài ra, điện phía ngoài bên phải có bàn thờ nguyên phi Ỷ Lan, phía trong là bàn thờ của bà chúa Thượng Ngàn. Chùa Thánh Chúa cũng là niềm tự hào của người dân địa phương mà đến nay còn lưu lại với câu ca dao:

Ngàn năm nay có mấy chùa
Có chùa Thánh Chúa hai vua tôn thờ

Vì theo Đại Việt sử ký toàn thư thì chùa đã có từ trước năm 1064, đã là nơi lui tới của hai vua triều Lý. triều Lê, đặc biệt có bài minh, khắc trên quả chuông của chùa mang đầy tính thiện và tính văn học. Bản dịch như sau:

“Từng nghe: chuông là tiếng của nhạc. Hễ khua lên là có tiếng ngân vang. Thiện là tiếng của con người. Chớ bảo việc nhỏ mà không bàn đến. Cho nên bỏ cái cũ mưu tìm cái mới, âu cũng là trở lại cái xưa, dựng lại cái hỏng”.
Ngẫm từ xưa, chuông vàng mới đúc thì danh lam cổ sái khắp bốn phương xa vọng tiếng kình. Xảy ra cơn binh hoả bất kỳ, thì gác khói sương mây cũng ít thấy hào quang chiếu rọi.
Cùng nhau bàn chuyện cũ ngày xưa, lòng xúc động mà nảy sinh mối thiện, nhà chùa quyên góp công góp của, được ít nhiều do tự phát lương tâm.
Lấy lửa văn lửa võ mà điều hòa khuôn đúc, nên phúc quả đã được vẹn tròn. Chỉ hai tháng cố gắng tạo thành, đạt ý nguyện muôn năm hòa bình chung hưởng.
Khi thong thả trăng thanh gió mát, nghe ngân nga văng vẳng tiếng kình nghê, lúc vui vầy cõi thọ đài xuân, thấy rạng vẻ hà sa bày phúc lớn.
Được thấy muôn vẻ tốt lành tụ hội, toàn nhờ tam bảo chứng minh.
Minh Mệnh thứ 9
Tháng Chạp, ngày lành giờ tốt.
Nguyễn Duy Trạc soạn
(Người dịch: Hoàng Xuân Xứng)

Chùa Thánh Chúa hiện là chùa chung của hai chùa chung của phường Dịch Vọng và Mai Dịch, đây là ngôi chùa đẹp, một danh thắng của thủ đô. Một người nghiên cứu nước ngoài khi đến thăm chùa đã nhận xét: “Chùa là một viên ngọc nằm giữa trung tâm văn hóa”. Ngày 21 tháng 1 năm 1989, chùa đã được Bộ Văn hoá thông tin xếp hạng là một di tích lịch sử văn hóa.

 

Không gian trong Chùa

 

Như thành nếp, cứ đến ngày rằm mồng một các tăng ni phật tử, tín nứ thiện nam lại về chùa tham quan và lễ phật cầu tài cầu lộc rất đông đúc. Hội chính được mở vào ngày 25 tháng Giêng. Vào hội, suốt từ ngoài cổng đến tam quan, cờ và phướn nhà Phật bay rợp đất. Người khắp nơi đến dự hội rất đông. Trong hội, có hát chèo đò đưa thuyền về Tây Trúc của các vãi bà. Và múa hoa sen tượng trưng cho sự tinh khiết. Múa chim phượng tượng trưng cho sự no ấm hạnh phúc, và hát chèo tích Phật, giúp con người luôn hướng thiện, với nhiều trò chơi thể thao dân gian. Hội ngày xưa diễn ra ba ngày, từ 24 đến 26 tháng Giêng.

Giờ đây, mỗi lần mở hội, trong tiếng trống gọi xuân náo nức của bao miền đất nước, thì hội chùa Thánh Chúa, là một nét đẹp của di sản văn hoá, một dấu tích của thủ đô ngàn năm văn hiến và cũng là niềm tự hào của người dân địa phương.