Đình Nhật Tảo

 

“Nhật Tảo” (mặt trời mọc buổi sáng sớm) là tên một làng thuộc xã Đông Ngạc, huyện Từ Liêm, cách trung tâm Hồ Gươm 10km. Quanh vùng còn gọi “phường Gạo”, “Nhà Kiều…”, “Nhật Cảo”. Cổng làng sừng sững ngay ven đê sông Nhị, lúc nào cũng rộng mở, như mời chào khách thập phương vào thăm làng.

Đình làng Nhật Tảo được xây dựng trên một khu đất rộng. Căn cứ vào thần tích thì đình làng thờ vị thành hoàng họ Trần, tên huý là Nguyễn Trác. Trần Nguyễn Trác là con thứ hai của vua Trần Minh Tông, được phong là Cung Tĩnh vương, làm quan tới chức Thái tể Thượng tướng. Khi vua Trần Dụ Tông mất, Dương Nhật Lễ[1] chiếm ngôi ông đã bí mật đem quân vào thành mưu giết Nhật Lễ. Nhưng Dương Nhật Lễ lẩn trốn, núp dưới gầm cầu, quân lính truy tìm không thấy. Hôm sau Nhật Lễ vào cung đem quân phản công, vây bắt. Trần Nguyên Trác bị hại. Dân làng thương nhớ người trung nghĩa dựng miếu phụng thờ. Các vua quan đời sau đều phong, ban tặng vinh hiển. Đình còn lưu giữ 26 đạo sắc phong, sớm nhất đạo Đức Long thứ 6 (1634).

“Đại Việt sử ký toàn thư” chép: “Năm 1369 vua Trần Dụ Tông sắp mất, hoàng thái hậu đón Dương Nhật Lễ về nối ngôi đại thống. Cũng năm ấy, Trần Nguyên Trác được Nhật Lễ phong là Thượng tướng quốc thái tể”.

Sở dĩ có sự kiện Trần Nguyễn Trác đem quân vào giết Dương Nhật Lễ là có những lí do như sau: Nhật Lễ đã có nhiều việc làm trái lệ thường như rượu chè, chời bời dâm dật. Nhật Lễ không những đã giết bà Huệ Từ hoàng thái hậu là người đã có công gây dựng cho Nhật Lễ tiến thân, nhưng Nhật Lễ còn muốn đổi thay triều đại chính thống đi. Quan trong triều và các tôn thất đều thất vọng.

Một đôi câu đối ca ngợi tướng quân họ Trần:

 

Phiên âm:

Đông A nhất phái cung tú khí

Nam sử thiên thu bạch hiếu tâm.

 

Dịch nghĩa:

Một chi phái họ Trần khí thiêng chung đúc

Lòng hiếu sáng ngời sử sách còn lưu danh.

Một bài thơ sau đây đã khắc trên bức hoành:

 

Phiên âm:

Gia vi hiếu tử quốc trung thần

Phái xuất thiên hoàng nhất vĩ nhân

Khử Lễ dư uy truyền thượng tướng

Tôn Trần đại nghĩa đối tiền quân

Hãn thanh chung cổ đan tân chiếm

Hoa cổn lịch triều sủng mệnh tân

Di trạch thiên thu phong ấp tại

Sơn hà thảo mộc thượng tri xuân.   

 

Bản dịch:

            Con người hiếu thảo lại trung thần

            Có phải người trời bậc vĩ nhân

            Dẹp tan Nhật Lễ oai thượng tướng

            Lộc nước ơn vua khôi phục Trần

            Anh hùng lẫm liệt trải gian khó

            Bao triều phong tặng bậc trung thần

            Ngàn năm tên đất còn vang mãi

            Cây cỏ quê mình xanh sắc xuân.

 

Sách “Đại Việt sử ký toàn thư” ghi giỗ thánh ngày 20 tháng Chín nhưng dân làng hiện nay tổ chức vào ngày 11 tháng Hai (?). Câu ca từ xưa vẫn để lại:

 

            Bao giờ cho đến tháng Hai

            Nhật Tảo mở hội cho trai ra đình.

 Hội làng Nhật Tảo tổ chức vào kỳ đầu xuân và ngày kỵ thánh. Ngày 11 tháng Hai lễ mộc dục rước nước sông Hồng, ngày 12 rước thánh từ chùa về đình có tế chay, thi làm bánh nấu chè.  Ngày 13 tế giã. Cuộc thi của làng Nhật Tảo khá đặc biệt, bốn giáp từng năm cử một ông cai, nhận ba sào ruộng công cày cấy thu hoạch để có nếp hoa vàng làm bánh dày, chè kho làm bằng đỗ xanh luyện mật – mía cây tím tròn, khoẻ, bầu bĩnh không sâu bệnh. Sau cuộc thi để tế thần rồi chi cho người dự hội. Từ năm 1992 hội mở đều. Cụ Nguyễn Văn Du, ngoài 80 tuổi ghi lại cảnh ngày hội làng:

 

Ba hồi chiêng trống rền vang

Đình Trung rộn rịp dân làng họp đông.

Chỉnh tề các cụ áo khăn

Hành lễ cung kính đọc văn án tiền.

Lắng nghe công đức tôn thần

Người người tâm niệm lòng thành biết ơn.

Phường nhạc cất điệu âm vang

Tiếng trầm giọng bổng lại càng thêm vui.