Phường rối Tế Tiêu

Phường rối Tế Tiêu

Làng Tế Tiêu, thị trấn Đại Nghĩa, huyện Mỹ Đức có phường rối lâu đời, rất nổi tiếng. Người Tế Tiêu không chỉ nức tiếng trong hàng tổng mà còn đi vang danh khi mang con rối đi diễn ở các xã lân cận và nhiều nơi trong tỉnh Hà Đông cũ. Vậy là từ lâu, nơi đây đã có một “thương hiệu”, trở thành niềm tự hào của vùng Đại Nghĩa.
 

Hình thành từ nhu cầu phục vụ nhân dân làng xã vào các dịp hội hè, lễ chạp, phường diễn cả rối cạn lẫn rối nước. Rối cạn Tế Tiêu ra đời trong điều kiện trang thiết bị không có. Vào dịp Tết, không thể không diễn cho dân xem, chỉ còn cách đưa rối lên cạn, điều khá đặc biệt với làng rối đồng bằng. Tế Tiêu có nghệ nhân Phạm Văn Bể nổi tiếng, nay đã 85 tuổi nhưng còn khỏe mạnh, quắc thước. Cả cuộc đời cụ, từ lúc lên 8 cho đến giờ chỉ có say mê những con rối, trò rối và sống chết đều cùng rối. Đó là nhờ tự tấm bé, những đêm đi xem rối, ngày ra lăn lóc với con rối, trò rối, nghe tiếng nhạc vang lên là không cưỡng lại được. Nghề rối, sau trở thành nghiệp của cụ là do được cụ Lê Năng Nhượng, một người hàng xóm truyền dạy lại. Đến Tế Tiêu, thăm nhà cụ Bể, thật thích thú khi được nhìn thấy cơ man nào là rối: rối dây, rối nước, rối cạn, rối que. “Đứng” kín trong nhà, “tràn” ra cả chiếc bể nhỏ ngoài sân, các loại rối muôn hình muôn vẻ, thật nhỏ bé mà vô cùng sinh động.
 

Cụ Bể chơi rối từ nhỏ. Năm 1945, sau khi đất nước giành được độc lập, cuộc kháng chiến chống Pháp lâu dài và gian khổ lại nổ ra, các gia đình phải tản cư, phường rối Tế Tiêu đành giải tán. Cụ Bể xếp lại niềm đam mê của mình, lao vào công cuộc đánh kẻ thù chung. Hòa bình lập lại, cụ Bể trở về quê, sang gặp cụ Lê Năng Nhượng, chủ phường rối xưa. Khi biết có người có tâm huyết muốn học nghề, cụ Nhượng rất vui và hết lòng dạy cậu học trò tạo hình các trò rối. Niềm vui như được nhân đôi khi Ủy ban hành chính xã Đại Nghĩa cho phép Phạm Văn Bể thành lập phường rối cạn Tế Tiêu ngay trong năm hòa bình đầu tiên.

Trong sự hăm hở, mừng vui, với sự chỉ dẫn của cụ Lê Năng Nhượng, chẳng mấy chốc Phạm Văn Bể đã tập hợp được 12 diễn viên. Đó đều là những người làng có cùng tâm huyết, niềm say mê, dù chẳng dư dả gì thời gian cũng như tiền của vẫn hăng hái tập trò. Đấy là thời kỳ có công cuộc sửa sai, nhiều phong trào do huyện phát động lôi cuốn đông đảo nông dân, nhất là phong trào Ba ngọn cờ hồng. Phường rối Tế Tiêu đem con rối đến các điểm đông đúc biểu diễn phục vụ, đem lại niềm vui ấm áp sau những ngày gian khổ.

Tiếng lành đồn xa. Dư âm của những buổi diễn của phường rối cạn Tế Tiêu sau chiến tranh lại vang đến các địa phương lân cận. Phường được mời đi diễn ở các xã trong huyện, sang cả bên Phú Xuyên, Thường Tín, Hà Đông, Ứng Hòa. Năm 1959 Phường đi biểu diễn phục vụ triển lãm thủ công nghiệp tại thị xã Hà Đông và được nhận Bằng khen của Ủy ban tỉnh. Tiếp đó, năm 1962, phường tham dự Hội diễn ở Hà Đông, đạt kết quả tốt. Tíu tít, bận rộn, nhưng vui vô kể.
 

Đang lúc rối Tế Tiêu nổi đình nổi đám thì cuộc kháng chiến chống Mỹ bước vào giai đoạn ác liệt nhất. Những diễn viên của phường trở thành những chiến sỹ quân đội, những người dân quân tự vệ tay súng tay cày tại địa phương. Họ tạm cất những con rối thân thương để làm nghĩa vụ với đất nước. Tiếng trống tiếng nhị ngưng lại, làng xóm vắng vẻ, kham khổ. Ngày Tổ quốc thống nhất (1975), bom đạn ngừng rơi, thì người trong phường kẻ mất người còn, tản mát khắp nơi. Ai trở về làng thì ngổn ngang chuyện “tái thiết” hậu chiến. Phường rối không tập hợp lại được.

Cụ Phạm Văn Bể nhìn những con rối hỏng nát xếp trong xó nhà, đau đáu nỗi lòng. Nỗi nhớ nghề làm nhiều đêm dài ra. Phải lập lại phường rối, làng xóm rất cần. Sau bao gắng gỏi, mãi đến năm 1990, phường rối Tế Tiêu được lập lại sau 25 năm gián đoạn, mở ra một giai đoạn hưng thịnh mới. Liên tiếp trong nhiều năm, đội diễn viên Tế Tiêu bận rộn tham dự những cuộc thi, hội diễn. Hết hội diễn nghệ thuật huyện Chương Mỹ (1990), Liên hoan rối ở Hà Đông (1993), họ dự thi rối cạn ở Hà Nội (1994). Năm 2000 Phường tham dự Liên hoan múa rối cạn quốc tế tại Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam. Tức là sau nhiều năm gián đoạn, ngay sau khi phục hồi, Phường đã nức tiếng trên các sân khấu lớn, trong đó có Nhà hát múa rối Trung ương, Festival - Huế, Triển lãm làng nghề tại Hà Nội... Không chỉ khách trong nước, khách nước ngoài cũng cảm nhận được sự độc đáo trong các tiết mục rối cạn của họ.
 

Giờ thì phường rối Tế Tiêu đã phát triển thành một Chi hội, sinh hoạt trong Liên chi hội múa rối Việt Nam, do cha con cụ Phạm Văn Bể phụ trách. Những nghệ sỹ - nông dân ấy đến với nghệ thuật truyền thống chỉ bằng lòng đam mê và sự tận tâm, tận tụy. Kinh phí hoạt động của phường đều là tự túc, tự trang trải, có chút tài trợ nào cũng chỉ là “hương hoa” thêm vào đầu tư trang thiết bị, nhằm phục vụ nhân dân được tốt hơn.

Trong Liên hoan múa rối toàn tỉnh Hà Tây (cũ) tổ chức vào tháng 7 năm 2008 tại Thạch Xá - Thạch Thất, tôi lại gặp cụ Bể và phường rối Tế Tiêu. Lần này, họ tham dự bằng các tiết mục rối nước. Những con rối, con trò nhỏ xinh trở nên có hồn nhờ những đôi tay điều khiển thuần thục của diễn viên, phần lớn là do cụ Bể làm ra mang đặc trưng rất riêng của phường. Kỳ ấy mưa tầm tã, nhìn những gương mặt háo hức chờ đợi, xem họ say sưa ôn luyện trước giờ diễn, rồi nghe cụ Bể sang sảng cất cao giọng hát, ai cũng vô cùng kính phục cụ, cảm nhận được tấm lòng của anh chị em diễn viên.

Rối Tế Tiêu đã hồi sinh, phát triển, đang trở thành một thương hiệu lớn mang hồn dân tộc, hồn thời đại.

Theo: Báo ảnh Việt Nam