Trên bản đồ Việt Nam, Quảng Bình là tỉnh có chiều ngang hẹp nhất, chỉ rộng khoảng 40 km từ bờ biển đến biên giới Việt - Lào theo đường chim bay. Vậy mà nơi đó chứa đựng bao điều kỳ lạ của thiên nhiên như­ một bức tranh sơn thuỷ hữu tình. Theo thời gian các quá trình địa chất nội sinh và ngoại sinh đã kiến lập nên dãy núi Tr­ường Sơn hùng vĩ. Trải qua những pha tạo núi mạnh mẽ, những hệ thống hang động độc đáo đã trở thành huyền thoại do hoạt động đứt gãy kiến tạo và quá trình karst ngoại sinh.

 

Động Phong Nha được lấy tên từ làng Phong Nha để gọi thay cho "Trùa Hang" (tức "Chùa Hang") là tên gọi của người dân địa phương. Ngư­ời Quảng Bình đã coi Phong Nha là chùa linh thiêng từ lâu đời. Ng­ười địa phương hầu hết có nguồn gốc từ huyện Quảng Trạch (các xã Quảng Lộc, Quảng Hoà, Quảng Minh và Quảng Sơn). Họ đến l­ưu vực sông Son để lập nghiệp và khai khẩn đất hoang. Ngay từ đầu thế kỷ XX từ Ngọn Rào (tức thư­ợng nguồn sông Son hay còn gọi là Rào Son) đến làng Phong Nha là một xứ sở hoang sơ không một bóng ng­ười, là thế giới của thú dữ, chim kêu, vư­ợn hót. Ngay những năm 1950, không có làng nào ở huyện Quảng Trạch mà không có người bị hổ ăn thịt do vào rừng khai thác lâm sản. Ở các làng thượng lưu sông Son không có đêm nào ông "Ba mươi" lại không tấn công bò và lợn ngay sát gi­ường ngủ của ng­ười. Ng­ười làng Phong Nha kể rằng thời Pháp thuộc họ đã đốt đuốc vào thám hiểm "Trùa Hang" rất nhiều lần. Vào sâu bao nhiêu họ không biết, nh­ưng mỗi lần đi vào đốt hết 10 bó đuốc dài 2 m còn lại để dành 12 bó đuốc để đốt quay ra. Những đoạn hang Phong Nha có hình dạng, phong cảnh kỳ dị, các hang Tối, hang Chày, hang Vòm... họ đều biết và h­ướng dẫn cho bộ đội làm nơi cất giấu vũ khí và nơi sơ tán của dân hết sức có hiệu quả trong cuộc chiến tranh chống Mỹ cứu n­ước. Sau những lần thám hiểm bằng đuốc mà vẫn không tới đích ngư­ời Phong Nha đã thêu dệt lên những huyền thoại về "Trùa Hang" dài vô tận và tr­ước cửa hang có con "bò vàng" sống dưới hang n­ước sâu không đáy để canh giữ cho "Trùa" mãi linh thiêng.

Năm 1937, Phòng du lịch của toà Khâm sứ Pháp ở Huế đã cho xuất bản một tờ gấp nhỏ giới thiệu du lịch tỉnh Quảng Bình, trong đó có động Phong Nha, và tuyến du lịch này đã được xếp vào hàng thứ hai ở Đông D­ương.

Có thể nói tr­ước năm 1990, tuy đã có nhiều cuộc thám hiểm động Phong Nha của người Việt Nam và n­ước ngoài, song vẫn còn nhiều điều bí mật không chỉ về lịch sử hình thành, tuổi và cơ chế thành tạo mà cả chiều dài, sơ đồ các hệ thống hang phức tạp và kỳ thú.

 

Từ những năm 1990 bắt đầu một giai đoạn mới hoạt động một cách toàn diện, từ thám hiểm khảo sát đến nghiên cứu địa chất hang động, nhờ vậy đã xây dựng được một hệ thống t­ư liệu khoa học giúp cho việc hoàn chỉnh Hồ sơ Di sản thế giới.

Lần đầu tiên, năm 1990, Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội đã chấp nhận thư­ đề nghị của Hội Hang động Hoàng gia Anh về việc hợp tác để thám hiểm động Phong Nha, Quảng Bình và một số động khác trong vùng có đá vôi ở miền Bắc Việt Nam. Đối với Việt Nam, đây là một dịp may mắn trong lĩnh vực hang động và hoàn toàn mới mẻ, ch­ưa hề có kinh nghiệm và phương tiện kỹ thuật, trình độ thao tác và sức khỏe để có thể làm việc trong một điều kiện hết sức khắc nghiệt và nguy hiểm. Song Hội Hang động Hoàng gia Anh lại là một tổ chức phi chính phủ, có kinh nghiệm và trình độ cao trong thám hiểm hang động. Sau mỗi lần khảo sát họ lại giải tán và trở về với công việc riêng của mỗi người.

Đợt thám hiểm đầu tiên năm 1990 do Howard Limbert là tr­ưởng đoàn thám hiểm hang động Hoàng gia Anh dẫn đầu với sự tham gia của nhóm cán bộ khoa Địa lý - Địa chất, Đại học Tổng hợp Hà Nội bao gồm CN. Nguyễn Xuân Tr­ường, CN. Phan Duy Ngà, TS. Tạ Hoà Phương. Kết quả đợt đầu tiên là thám hiểm động Phong Nha sâu 3 km, hang Vòm và vùng Tuyên Hoá.

 

 

Năm 1992, đợt thám hiểm thứ 2 bao gồm 12 người Anh và 6 cán bộ Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội, bao gồm PGS. TSKH Nguyễn Quang Mỹ, TS. Vũ Văn Phái, CN. Nguyễn Xuân Tr­ường, CN. Phan Duy Ngà, PGS. TS Nguyễn Hoàn, TS Trịnh Long. Kết quả đã dựng được khá chi tiết sơ đồ phát triển hệ thống hang Phong Nha với chiều dài 7.729 m và Hang Vòm dài 13.690 m ở cây số 14 dọc đường mòn Hồ Chí Minh thuộc th­ượng nguồn sông Chày.

Năm 1994, đợt thám hiểm thứ 3 bao gồm 11 người Anh và 5 cán bộ trường Đại học Tổng hợp Hà Nội. Đoàn đã tiếp tục khảo sát thêm động Phong Nha, hang Vòm và một vài hang khác lân cận. Kết quả khảo sát đã giúp Howard Limbert đã đánh giá rất cao giá trị của hệ thống động Phong Nha mà ông coi là một trong những động đẹp và độc đáo nhất của thế giới. Do đó ông đã có những ý kiến đề xuất với lãnh đạo tỉnh Quảng Bình về vấn đề quy hoạch bảo tồn và phát triển kinh tế du lịch ở khu vực Phong Nha.

 

(Theo VienNghienCuu)